MULTIMEDIALNA ENCYKLOPEDIA
GORZOWA WIELKOPOLSKIEGO

CMENTARZ ŻYDOWSKI

Cmentarz żydowski Dawny cmentarz wyznaniowy o pow. 0,72 ha. Częściowo położony na stoku wzgórza, przy obecnej ulicy Gwiaździstej, na osiedlu Słonecznym. Najstarsze wzmianki o jego istnieniu pochodzą z 1723 roku, a najstarszy zachowany nagrobek (Mordechaja Nojena) z 1579 roku. Należał do gminy żydowskiej, posiadał dom przedpogrzebowy, a w XIX wieku dobudowano drugi, który był też domem administratora cmentarza. Nadzór nad zielenią cmentarną sprawował ogrodnik. Kirkut został zamknięty w 1936 roku, a jego ostatnim zarządcą był Max Koschminsky - mąż zaufania gminy żydowskiej. W 1942 roku pojawiły się próby całkowitej likwidacji cmentarza i wykupu granitowych nagrobków.

W okresie powojennym przez lata cmentarz ulegał dewastacji. Groby okradano i niszczono, wywożono wartościowy granit i marmur, a kaplicę przebudowano na warsztat. Dopiero w na początku lat 90. ub. wieku, po interwencji społeczności żydowskiej, zaczęto porządkować teren. Odnowiono bramę i przywrócono dawny układ cmentarnych alei. Przetłumaczono epitafia z 56 zachowanych macew. Prace zakończono - dzięki wsparciu finansowemu dawnych mieszkańców Landsbergu i środków PHARE - dopiero w 1999 roku. W 2000 roku przy bramie wmurowano pamiątkową tablicę z napisem: Świadkiem niech będzie ten kamień (w języku hebrajskim, niemieckim i polskim) oraz wybudowano lapidarium. Podczas uroczystości z udziałem m.in. Joachima Salomonskiego-Hermanna, landsberczyków i władz miasta po raz pierwszy w powojennej historii Gorzowa odmówiono kadisz. W 2009 roku na scenie Teatru Letniego w Gorzowie miała miejsce premiera spektaklu Cmentarz Piotra Kuśmidera - widowiska opowiadającego losy przedwojennej społeczności żydowskiej mieszkającej w Landsbergu, historię kirkutu i życie obecnych mieszkańców osiedla Słonecznego spotykających się z nudy na cmentarzu.

Do dzisiaj na cmentarzu żydowskim przetrwało kilkadziesiąt zabytkowych nagrobków z inskrypcjami w języku jidysz i niemieckim. Zachowały się m.in. okazałe grobowce należące do zamożnych rodzin żydowskich (10 grobowców), 36 leżących macew, 23 połamane macewy, 10 stojących macew i 92 obramowania po grobach. Na dawnej kaplicy zachował się biegnący pod linią dachu fryz utworzony z gwiazd Dawida. W 2006 roku kirkut - mimo że ulega dalszej dewastacji - został wpisany do rejestru zabytków. W 2008 roku miasto przekazało cmentarz Związkowi Wyznaniowemu Gmin Żydowskich. [ Dane na dzień: 24.02.2014 ]

Kazimierz Ligocki / również zdjęcie
Prawa autorskie do tekstów i zdjęć zastrzeżone ©.
Zgłoś poprawki i uzupełnienia: encyklopedia.go@wimbp.gorzow.pl


Źródła: [1] - portal: www.sztetl.org.pl; [2] - "Gazeta Zachodnia"; [3] - Anna Towalska